Màn hình ảnh hưởng thế nào đến não bộ trẻ 0-5 tuổi? Nghiên cứu chụp não nói gì và 6 việc cha mẹ làm được ngay

Năm giờ chiều, mẹ vừa đi làm về, bà đang nấu nồi canh chua, còn bé hai tuổi thì quấy khóc. Lúc ấy, mở chiếc điện thoại với vài bài hát thiếu nhi là cách nhiều nhà vẫn làm. Nếu bạn từng thấy áy náy vì điều này, bài viết không nhằm làm bạn thêm áy náy. Bài viết giúp bạn hiểu điều gì diễn ra trong não con khi con xem màn hình, và vì sao vài thay đổi nhỏ có thể tạo khác biệt lớn.

Não con lớn lên nhờ những gì con trải nghiệm mỗi ngày

Khi chào đời, não trẻ đã có gần trăm tỷ tế bào thần kinh, nhưng các kết nối giữa chúng còn rất ít. Theo Trung tâm Phát triển Trẻ em của Đại học Harvard, trong những năm đầu đời, não hình thành hơn một triệu kết nối mới mỗi giây. Kết nối nào được dùng thường xuyên sẽ mạnh lên, kết nối nào ít dùng sẽ dần bị loại bỏ. Những gì con nhìn, nghe và làm mỗi ngày quyết định kết nối nào được giữ lại.

Hãy hình dung bé xếp tháp bằng khối gỗ hay mấy hộp sữa chua rỗng. Mỗi lần con với tay cầm khối và đặt lên, các vùng não phụ trách vận động và không gian được kích hoạt. Khi tháp lung lay, con phải tìm cách giữ cho tháp đứng, và đó là lúc con rèn kỹ năng giải quyết vấn đề. Khi tháp đổ, con bực bội rồi học cách bình tĩnh lại. Rồi con xếp lại lần nữa, và các kết nối ấy lại được củng cố thêm.

Khi xem màn hình, con thường ngồi yên hoặc nằm. Con nhận rất nhiều hình ảnh nhưng ít được vận động và gần như không có ai đáp lại mình.

Còn chương trình “giáo dục” thì sao?

Nhiều cha mẹ nghĩ phim hoạt hình có dạy chữ, dạy hát thì chắc sẽ giúp con phát triển ngôn ngữ. Năm 2020, bác sĩ John Hutton và cộng sự chụp cộng hưởng từ (MRI) não của 47 trẻ từ 3 đến 5 tuổi. Nhóm nghiên cứu đánh giá việc dùng màn hình của trẻ theo nhiều mặt: thời lượng, nội dung, và việc con xem một mình hay có người lớn ngồi cùng. Kết quả cho thấy những trẻ dùng màn hình vượt mức khuyến nghị có chất trắng kém phát triển hơn ở các đường dẫn hỗ trợ ngôn ngữ và kỹ năng đọc sớm. Các bé này cũng đạt điểm thấp hơn trong bài kiểm tra ngôn ngữ diễn đạt.

Chất trắng là gì? Chất trắng gồm các bó sợi thần kinh nối các vùng não với nhau, giống như hệ thống dây cáp truyền tín hiệu. Chất trắng càng được tổ chức tốt thì tín hiệu truyền đi càng nhanh và chính xác.

Cần nói rõ một điều: đây là nghiên cứu nhỏ và chỉ cho thấy có mối liên quan. Nghiên cứu chưa chứng minh màn hình trực tiếp gây ra những khác biệt này. Dù vậy, kết quả này cùng nhiều nghiên cứu khác đủ để cha mẹ cân nhắc.

Vì sao con thuộc lời bài hát nhưng chưa biết dùng từ?

Trong một nghiên cứu năm 2010, trẻ 12 đến 24 tháng xem DVD dạy từ vựng thường xuyên trong nhiều tuần. Các bé không học được nhiều từ hơn những trẻ không xem. Trẻ học từ tốt nhất khi được cha mẹ trực tiếp dạy trong lúc chơi. Một nghiên cứu khác cho thấy trẻ hai tuổi rất khó áp dụng vào thực tế những gì vừa thấy qua video. Khi được nhìn tận mắt cùng tình huống đó, các bé lại làm được dễ dàng.

Hiệu ứng thiếu hụt video (video deficit) là gì? Đây là hiện tượng trẻ dưới 3 tuổi học từ video kém hơn nhiều so với học từ người thật trước mặt.

Trẻ học nói qua những lần trò chuyện qua lại với người thân.

Serve and return là gì? Có thể hiểu là “giao tiếp qua lại”: con bập bẹ, chỉ tay hay nhìn một thứ gì đó, người lớn đáp lại bằng lời nói và ánh mắt, rồi con lại đáp tiếp. Màn hình không đáp lại con được như vậy.

Trước khi tự trách mình

Màn hình là một phần của cuộc sống. Sẽ có lúc bạn cần vài phút để tắm cho em bé, nấu cơm hay trả lời tin nhắn công việc. Một tập phim không làm hỏng não con. Điều quan trọng là tổng thời lượng, nội dung con xem và những gì con được làm trong phần còn lại của ngày.

6 việc cha mẹ làm được ngay tại nhà

1. Tắt TV khi không ai xem. Ở nhiều nhà, TV bật suốt ngày, ông bà xem phim trong lúc cháu chơi bên cạnh. Tiếng TV làm con khó tập trung chơi và khiến người lớn ít trò chuyện với con hơn.

2. Chọn nội dung chậm, đơn giản. Ưu tiên chương trình ít cắt cảnh, không quảng cáo, có nhân vật nói chậm và rõ. Hãy tắt chế độ tự động phát video tiếp theo.

3. Giữ thời lượng phù hợp độ tuổi (theo Tổ chức Y tế Thế giới và Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ): - Dưới 18 tháng: tránh màn hình, trừ gọi video với người thân, ví dụ gọi cho bố đi làm xa hay ông bà ở quê. - 18 đến 24 tháng: nếu cho con xem, chọn nội dung chất lượng và luôn ngồi xem cùng con. Tổ chức Y tế Thế giới khuyến nghị không cho trẻ dưới 2 tuổi xem màn hình. - 2 đến 5 tuổi: không quá 1 giờ mỗi ngày, càng ít càng tốt.

4. Ngồi xem cùng con.

Co-viewing là gì? Là việc cha mẹ hoặc ông bà ngồi xem cùng trẻ và trò chuyện về nội dung, ví dụ: “Con mèo đang làm gì nhỉ?”. Cách này giúp con hiểu và nhớ những gì con xem tốt hơn.

5. Thống nhất giới hạn trước khi bấm nút phát. Hãy nói trước với con: “Mình xem hai tập rồi đi tưới cây nhé.” Bạn có thể đặt hẹn giờ để con biết lúc nào phải dừng. Cả nhà, kể cả ông bà và người giúp việc, cũng nên thống nhất cùng một quy tắc.

6. Dành thời gian cho những hoạt động có người thật. Kể cho con nghe khi nấu ăn, chẳng hạn “Đây là rau muống, mẹ nhặt lá nhé”. Đọc sách cùng con trước giờ ngủ. Cho con chơi ngoài trời vào sáng sớm hoặc chiều mát để tránh nắng nóng. Không cho con ăn cháo, ăn cơm trước màn hình, vì bữa ăn là lúc rất tốt để cả nhà trò chuyện.

Nếu con 18 tháng vẫn chưa nói được từ đơn nào có nghĩa, hoặc 2 tuổi chưa ghép được hai từ, hãy trao đổi với bác sĩ nhi khoa hoặc cô giáo ở nhà trẻ để được tư vấn sớm.

Bài viết mang tính thông tin, không thay thế tư vấn của bác sĩ sản khoa, nhi khoa hay chuyên gia tâm lý. Hãy hỏi bác sĩ khi con hoặc mẹ có dấu hiệu bất thường.

Điểm chính cần nhớ:

• Trong những năm đầu đời, não trẻ hình thành hơn một triệu kết nối mỗi giây, và những gì con nhìn, nghe, làm mỗi ngày quyết định kết nối nào được củng cố.
• Nghiên cứu chụp MRI ở trẻ 3-5 tuổi cho thấy việc dùng màn hình vượt khuyến nghị có liên quan đến chất trắng kém phát triển hơn ở vùng não hỗ trợ ngôn ngữ và kỹ năng đọc sớm. Đây là mối liên quan, chưa chứng minh màn hình trực tiếp gây ra.
• Trẻ dưới 3 tuổi học từ người thật tốt hơn nhiều so với học từ video. Trò chuyện qua lại với cha mẹ, ông bà là cách con học nói hiệu quả nhất.
• Dưới 18 tháng nên tránh màn hình, trừ gọi video với người thân. Trẻ 2-5 tuổi xem không quá 1 giờ mỗi ngày, càng ít càng tốt.
• Những thay đổi nhỏ đã có tác dụng: tắt TV khi không ai xem, ngồi xem cùng con, thống nhất giới hạn trước khi bấm nút phát và không cho con ăn trước màn hình.

#thoigianmanhinh #phattriennaobo #trephattienngonngu #nuoicondungcach #chamcontuoimamnon

Nguồn tham khảo: Video từ kênh Emma Hubbard