Kiếm hàng chục tỷ vẫn trắng tay: bài học tiền bạc từ sao nhí Disney cho người ngoài 40

Thu nhập cao không có nghĩa là an toàn tài chính

Christy Carlson Romano là gương mặt quen thuộc với khán giả Disney đầu những năm 2000 qua Even Stevens, Kim Possible và Cadet Kelly. Cô đi đóng phim từ khoảng 6 tuổi, làm việc với Disney từ 14 tuổi và có những năm thu nhập lên tới hàng triệu đô, tức hàng chục tỷ đồng nếu quy đổi. Nhưng trong cuốn hồi ký Once Upon a Trainwreck và khi lên chương trình Money Guy, cô kể rằng mình từng tiêu hết số tiền đó, từng chi gần 1 tỷ đồng cho thầy bói và có lúc nợ khoảng 5 tỷ đồng.

Câu chuyện nghe như chuyện của người nổi tiếng ở tận Hollywood, nhưng các sai lầm thì rất gần với người Việt chúng ta: tiền về nhiều mà không có kế hoạch, chi tiêu phình to theo thu nhập, và khi bất an thì dễ đặt niềm tin sai chỗ.

Sai lầm 1: Có tiền nhưng không có kế hoạch

Theo lời Christy, năm 21 tuổi cô bắt đầu tự quản lý tiền nhưng chưa ai dạy cô cách làm. Một năm thu nhập cả triệu đô nhanh chóng trở thành mớ hỗn độn.

Nhiều người Việt ở tuổi 35-45 cũng gặp tình huống tương tự, chỉ khác quy mô: một khoản thưởng Tết 200 triệu, tiền bán mảnh đất ở quê 2 tỷ, hay một năm kinh doanh thuận lợi. Tiền về một cục mà không có kế hoạch thì rất dễ tan vào sửa nhà, đổi xe, cho người thân vay hoặc đầu tư theo lời mách.

Cách làm thực tế: Trước khi tiêu bất kỳ khoản lớn nào, hãy chia nó ra trên giấy: bao nhiêu để trả nợ, bao nhiêu vào quỹ dự phòng, bao nhiêu cho mục tiêu hưu trí, và bao nhiêu được phép tiêu cho bản thân mà không áy náy.

Quỹ dự phòng là gì? Khoản tiền để riêng, dễ rút (như tiền gửi tiết kiệm kỳ hạn ngắn), đủ trang trải 6-12 tháng chi tiêu thiết yếu khi mất việc, ốm đau hay có biến cố.

Sai lầm 2: Lạm phát lối sống

Christy thừa nhận chi tiêu của cô tăng theo thu nhập. Lúc ngừng có vai diễn lớn, chi phí sinh hoạt vẫn giữ ở mức cũ.

Lạm phát lối sống là gì? Hiện tượng thu nhập tăng bao nhiêu thì chi tiêu tăng theo bấy nhiêu, nên dù kiếm nhiều hơn, bạn vẫn không dư ra được đồng nào.

Với người ngoài 40 ở Việt Nam, điều này còn nguy hiểm hơn vì thu nhập thường đã chạm đỉnh, trong khi chi phí học hành của con, thuốc men của cha mẹ và sức khỏe của chính mình chỉ tăng lên. Thế hệ bánh kẹp không có nhiều chỗ để sai.

Cách làm thực tế: Mỗi lần được tăng lương, hãy đưa ít nhất một nửa phần tăng thêm vào tiết kiệm và đầu tư dài hạn trước khi kịp quen với nó. Ví dụ lương tăng từ 25 lên 30 triệu, hãy tự động chuyển 2,5-3 triệu mỗi tháng sang một tài khoản riêng.

Sai lầm 3: Đặt niềm tin vào thầy bói thay vì con số

Christy kể lần đầu cô đưa cho thầy bói khoảng 25.000-30.000 đô, và đó chưa phải là lần cuối. Khi cuộc sống bấp bênh, con người dễ tìm đến ai đó hứa hẹn câu trả lời chắc chắn.

Ở Việt Nam, phiên bản quen thuộc có thể là xem ngày đầu tư, hội nhóm chứng khoán phím hàng, hay các lời mời lãi cố định 3-5% mỗi tháng. Nguyên tắc đơn giản: ai hứa chắc chắn về tương lai tài chính của bạn thì càng cần cẩn trọng.

Làm lại từ đầu: trả nợ, lập ngân sách và đầu tư đều đặn

Điều đáng nể là Christy đã làm lại. Cô quay về những việc cơ bản: lập ngân sách, trả dần khoản nợ lớn, rồi đầu tư vào quỹ chỉ số và mở tài khoản hưu trí Roth IRA ở Mỹ.

Việt Nam chưa có Roth IRA, nhưng có một số cách gần nhất:

• BHXH tự nguyện: Rất quan trọng với người làm tự do, kinh doanh, không có BHXH bắt buộc, để có lương hưu và BHYT khi về già.
• Quỹ hưu trí bổ sung tự nguyện: Một số doanh nghiệp và công ty quản lý quỹ đang triển khai. Hãy hỏi phòng nhân sự xem công ty có tham gia không.
• Tích sản định kỳ qua quỹ mở hoặc ETF: Mỗi tháng góp một khoản cố định, ví dụ 3-5 triệu, vào quỹ mở cổ phiếu hoặc ETF mô phỏng VN30, VN-Index.

ETF là gì? Quỹ hoán đổi danh mục, mô phỏng một chỉ số như VN30. Mua một chứng chỉ quỹ ETF giống như mua một rổ nhiều cổ phiếu cùng lúc, giúp phân tán rủi ro.

Lãi kép là gì? Tiền lãi được tái đầu tư để tiếp tục sinh lãi. Thời gian càng dài, hiệu ứng càng rõ, nên bắt đầu sớm quan trọng hơn bắt đầu với số tiền lớn.

Vàng và bất động sản vẫn có chỗ trong tài sản của người Việt, nhưng không nên là tất cả. Hãy cân nhắc phân bổ tài sản hợp lý giữa tiền gửi, vàng, nhà đất và đầu tư dài hạn.

Phân bổ tài sản là gì? Cách chia tiền vào nhiều loại tài sản khác nhau để một khoản thua lỗ không kéo sập toàn bộ kế hoạch.

Dạy con về tiền theo cách khác

Christy nói cô sẽ không cho con theo nghề diễn, vì tuổi thơ cô đã biến thành một công việc. Thay vào đó, cô muốn dạy con hiểu tiền từ sớm. Với cha mẹ Việt, có thể bắt đầu từ việc cho con một khoản tiêu vặt cố định mỗi tuần, chia làm ba phần: tiêu, tiết kiệm và cho đi, và nói chuyện thẳng thắn về giá trị đồng tiền.

Lời kết

Câu chuyện của Christy cho thấy thu nhập cao và tự do tài chính là hai việc rất khác nhau. Dù bạn đã từng sai, ở tuổi 40 hay 50 vẫn chưa muộn để lập ngân sách, dựng quỹ dự phòng và đầu tư đều đặn cho tuổi hưu.

Bài viết mang tính thông tin, không phải lời khuyên đầu tư. Hãy cân nhắc hoàn cảnh cá nhân hoặc tham khảo chuyên gia được cấp phép.

Điểm chính cần nhớ:

• Thu nhập cao không đồng nghĩa với an toàn tài chính, kế hoạch quan trọng hơn số tiền kiếm được
• Tránh lạm phát lối sống: mỗi lần tăng thu nhập, đưa ít nhất một nửa phần tăng thêm vào tiết kiệm và đầu tư
• Cảnh giác với bất kỳ ai hứa chắc chắn về tài chính, từ thầy bói đến lời mời lãi cố định cao
• Việt Nam chưa có Roth IRA, nhưng có thể kết hợp BHXH tự nguyện, quỹ hưu trí bổ sung tự nguyện và tích sản định kỳ qua quỹ mở hoặc ETF
• Sai lầm tài chính có thể sửa được: lập ngân sách, trả nợ, dựng quỹ dự phòng rồi đầu tư đều đặn, kể cả sau tuổi 40

#taichinhcanhan #kehoachhuutri #quanlychitieu #dautudaihan #tudotaichinh

Nguồn tham khảo: Video từ kênh The Money Guy Show